fa ضدآموزش به‌مثابه چارچوبی انتقادی: موانع ساختاری، یادگیری دیالکتیکی و بازپس‌گیری رهایی <div style="text-align: justify;">این مقاله مفهوم ضدآموزش را به‌عنوان چارچوبی انتقادی برای تحلیل موانع ساختاریِ بازدارندهٔ یادگیری اصیل بررسی می‌کند. این پژوهش با تکیه بر نقد ایوان ایلیچ از مدرسه‌سازیِ نهادی، آموزش‌وپرورش گفت‌وگومحور پائولو فریره و تعلیم‌وتربیت انتقادی هنری ژیرو، ضدآموزش را نه به‌منزلهٔ نفی تدریس، بلکه به‌عنوان ابزاری نظری برای آشکار ساختن سرکوب نظام‌مندِ یادگیری دیالکتیکی صورت‌بندی می‌کند. از منظر رفتارشناختی، آموزش به‌مثابه سازوکاری ساختاری در نظر گرفته می‌شود که رفتار را تنظیم می‌کند، هنجارهای فرهنگی را بازتولید می‌نماید و روابط قدرت موجود را تداوم می‌بخشد. مقاله سه سازوکار به‌هم‌پیوستهٔ سرکوب را شناسایی می‌کند: ۱. تحمیل برنامه‌های درسی ازپیش‌تعیین‌شده و ارزشیابی‌های استانداردشده؛ ۲. بازتولید سلسله‌مراتب اجتماعی از طریق عدم‌تقارن قدرت میان معلم و دانش‌آموز؛ و ۳. عادی‌سازی همنوایی از طریق برنامهٔ درسی پنهان و رویه‌های انضباطی. بر پایهٔ این تحلیل، ضدآموزش به‌صورت عدسی یا منظری مفهومی پدیدار می‌شود که بازتولید نظام‌مند اقتدار را در نهادهای آموزشی آشکار می‌سازد. نوآوری این مقاله در تلفیق واقع‌گرایی انتقادی، دیالکتیک و رفتارشناسی در قالب یک چارچوب واحد نهفته است. واقع‌گرایی انتقادی، با تحلیل چگونگی ایجاد نابرابری‌ها به‌وسیلهٔ ساختارها، عمق هستی‌شناختی فراهم می‌کند. دیالکتیک، تناقض‌های درونی آموزش را آشکار می‌سازد؛ جایی که وعدهٔ رهایی به‌طور مداوم به‌واسطهٔ سازوکارهای بازتولید مسدود می‌شود. رفتارشناسی نیز با نشان‌دادن اینکه تقویت و تنبیه چگونه رفتار را در سطح خرد تنظیم می‌کنند، دقتی تجربی به تحلیل می‌افزاید. این چشم‌اندازها در کنار یکدیگر، ضدآموزش را به‌عنوان چارچوبی انتقادی و منسجم بازسازی می‌کنند که هم توان تشخیص سازوکارهای سرکوب را دارد و هم می‌تواند بدیل‌های رهایی‌بخش را تصور و ترسیم کند. این مقاله با تلفیق نقد ساختاری، انسجام فلسفی و شفافیت تجربی، به نظریهٔ انتقادی آموزش‌وپرورش یاری می‌رساند و مسیری برای بازاندیشی آموزش، فراتر از کنترل نهادی، ارائه می‌دهد. یافته‌ها بر ضرورت برچیدن موانع ساختاری برای بازپس‌گیری یادگیری به‌عنوان فرایندی دیالکتیکی و تحول‌آفرین تأکید دارند.</div> <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:115%">This article explores the concept of anti-education as a critical framework for analyzing the structural barriers that obstruct authentic learning. Building on Illich&rsquo;s critique of institutionalized schooling, Freire&rsquo;s dialogical pedagogy, and Giroux&rsquo;s critical pedagogy, the study situates anti-education not as a rejection of teaching but as a theoretical tool for exposing systemic suppression of dialectical learning. Using a behaviorological perspective, education is approached as a structural mechanism that regulates behavior, reproduces cultural norms, and sustains existing power relations.&nbsp;</span></span><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:115%">The article identifies three interrelated mechanisms of suppression: (1) the imposition of predetermined curricula and standardized assessments; (2) the reproduction of social hierarchies through teacher&ndash;student power asymmetries; and (3) the normalization of conformity via hidden curricula and disciplinary practices. Through this analysis, anti-education emerges as a conceptual lens that unmasks the systemic reproduction of authority within educational institutions.&nbsp;</span></span><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:115%">The innovative contribution of this article lies in synthesizing critical realism, dialectics, and behaviorology into a unified framework. Critical realism provides ontological depth by analyzing how structures generate inequalities. Dialectics reveals the contradictions within education, where the promise of emancipation is continually obstructed by reproduction. Behaviorology adds empirical precision, demonstrating how reinforcement and punishment regulate conduct at the micro-level. Together, these perspectives reconstruct anti-education as a rigorous critical framework capable of diagnosing suppression while envisioning emancipatory alternatives.&nbsp;</span></span><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:115%">By integrating structural critique with philosophical rigor and empirical clarity, this article contributes to critical educational theory and offers a pathway for reimagining education beyond institutional control. The findings underscore the necessity of dismantling structural barriers to reclaim learning as a dialectical and transformative process.</span></span></div> ضدآموزش؛ تعلیم‌وتربیت انتقادی؛ یادگیری دیالکتیکی؛ رفتارشناسی؛ واقع‌گرایی انتقادی Anti-education, Critical Pedagogy, Dialectical Learning, Behaviorology, Critical Realism 13 25 http://kurmanj.srpub.org/browse.php?a_code=A--1766-10&slc_lang=fa&sid=2 Farhad Balash فرهاد بلاش Efarhaddevelopment@gmail.com 10031947532846001022 10031947532846001022 Yes Faculty Member, Iman Mobin International Research Center عضو هیئت علمی، مرکز تحقیقات بین‌المللی ایمان مبین Hamid Amiri حمید امیری hamidamiri.kaums@gmail.com 10031947532846001023 10031947532846001023 No Department of Clinical Psychology, Medicine Faculty, Kashan University of Medical Sciences, Kashan, Iran گروه روانشناسی بالینی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی کاشان، کاشان، ایران Adel Gheidari عادل قیداری adel.gheidari96@gmail.com 10031947532846001024 0009-0007-0086-721X No PhD Candidate in Educational Psychology, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran دانشجوی دکتری روانشناسی تربیتی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران